Ndarja si �zgjidhje m� humane�

05 Prill 2007

Instituti Harriman p�r studimet ruse, euro-aziatike dhe t� Evrop�s lindore i Universitetit Columbia n� New York City, s� fundi i �sht� bashkuar p�rpjekjeve p�r ta gjetur nj� zgjidhje q� do t�u sillte avantazhe t� gjitha pal�ve, duke i b�r� thirrje studiuesit nga Fakulteti Juridik Bloomington t� Universitetit t� Indian�s, profesorin Timothy William Waters.

Krahas diplom�s t� Fakultetit Juridik t� Harvardit dhe magjistratur�s n� marr�dh�niet nd�rkomb�tare t� Universitetit Columbia, profesori Waters ka m� shum� se dhjet� vjet p�rvoj� pune n� rajon, n� organizatat si, Human Rights Watch, OSBE dhe Tribunalin e Hag�s p�r krime t� luft�s n� ish-Jugosllavi.

N� nj� intervist� p�r OneWorld EJL, profesori Waters tha se nuk ka zgjidhje fituese p�r Kosov�n, por se pragmatik�t nga t� gjitha pal�t mund t� kuptojn� se ndarja �sht� modeli i p�rshtatsh�m p�r t� gjith�.

OneWorld: N� nj� ligj�rat� t� k�tyre dit�ve n� Institutin Harriman t� Universitetit Columbia keni p�rmendur se ndarja e Kosov�s �sht� �zgjidhja m� humane�, p�r situat�n e tanishme n� regjion. Ju lutemi a mund ta shpjegoni �far� keni n�nkuptuar me k�t� gj�?

Waters: Ndarja do t� reduktonte nevoj�n p�r nj� qeverisje t� decentralizuar, t� pjesshme, t� elaboruar, fragjile, e me struktur� ultimative t� pad�shiruar n� Kosov�, si dhe, do ta b�nte m� t� mundur nj� marr�veshje diplomatike. S� pari, struktura qeveris�se dhe mbik�qyrja nd�rkomb�tare, q� parashikon plani i Ahtisaarit, thuajse n� t�r�si jan� t� dizajnuara p�r t�i bindur dhe mbrojtur serb�t q� ata t� mbesin n� nj� Kosov� t� pavarur. Megjithat�, �mimi �sht� i lart�: decentralizimi radikal, procedurat anti-shumic� dhe kuazi-protektorati, t� gjitha k�to jan� rrezik i jasht�zakonsh�m p�r mosfunksionimin e shtetit. Ajo q� Ahtisaari �sht� duke e propozuar �sht� bosnjizimi i Kosov�s � dhe �sht� e kuptueshme q� shqiptar�t e Kosov�s nuk jan� t� k�naqur me perspektiv�n e pushtetit t� shp�rpjes�tuar me nj� pakic� t� vog�l dhe me kufizimet t� dhimbshme t� sovranitetit dhe qeverisjes sa p�r ta bindur at� pakic�.

Por n� qoft� se ky minoritet do t� ishte ndjesh�m m� i vog�l, nevoja p�r qeverisje komplekse do t� ishte m� pak imponuese: m� pak vende t� rezervuara, m� pak nevoja p�r sh�rbime bilinguale dhe k�shtu me radh�. Jam i bindur q� ka shum� shqiptar� pragmatik� q� do t� thoshin: �Shikoni ne kemi dallime me serb�t, por p�rderisa ata nuk e k�rc�nojn� sigurin� ton� dhe nuk shtrojn� k�rkesa t� paq�ndrueshme, jemi t� gatsh�m t� ecim tutje bashk� me ta�. Mir�po, zona n� veri t� Ibrit �sht� medikament helmues p�r shtetin e ri. �sht� nj� minoritet i madh serb q� jeton n� Mitrovic� dhe n� veri � i koncentruar n� kufi t� Serbis�, eg�rsisht kund�rshtues ndaj nj� Kosove t� pavarur dhe racionalisht i vet�dijsh�m q� ka mund�sin� e kund�rshtimit t� qeverisjes nga Prishtina � q� e b�n k�t� elaborim t� nevojsh�m dhe q� k�rc�non interesat e shqiptar�ve. Di�ka m� shum� se nj� e treta e serb�ve t� Kosov�s jeton n� veri; duke e larguar at� zon� prej Kosov�s dhe duke e l�n� at� n� Serbi, minoriteti serb n� Kosov� do t� pakohej ndjesh�m, nd�rsa do t� krijoheshin t� gjitha efektet relaksuese t� ekuacioneve interne politike q� i kam sugjeruar.

OneWorld: Po ashtu keni th�n� se ndarja do ta b�nte m� t� mundshme marr�veshjen politike?

Waters: Momentalisht Serbia ndjehet sikur nuk po fiton gj� � s� paku asgj� q� bashk�sia nd�rkomb�tare nuk ka qen� e gatshme t� jap� p�r t�i mbrojtur serb�t e Kosov�s edhe pa bashk�punimin e Serbis�. Prandaj, pse duhet t� pajtohet? Nganj�her� mendoja se Serbia e ka luajtur keq loj�n e saj, mir�po ajo as q� ka pasur ndonj� gj� prej loje. Disa njer�z mendojn� se ndarja ka qen� agjend� e fsheht� e Serbis� gjat� gjith� koh�s, por edhe n�se �sht� e v�rtet�, a �sht� kjo arsye p�r ta kund�rshtuar k�t� gj�? Ajo �far� m� thot� kjo �agjend� sekrete� jan� konditat p�r nj� marr�veshje nga ana serbe. Ka shum� njer�z n� Serbi, mjaft pragmatik�, p�r t� kuptuar se p�rfundimisht e kan� humbur Kosov�n, dhe t� cil�t do t� ishin t� gatsh�m t� pranojn� k�t� realitet n�se do t� mund t� shp�tonin ndonj� gj� prej saj. Ndarja, e cila veriun e mban n� Serbi � th�n� ndryshe, q� i prish kufijt� e konceptuar t� Kosov�s � do t�u mund�sonte serb�ve t� thon�: �Arrit�m t� shp�tojn� di�ka�. N�se serb�t do t� tregoheshin m� vullnetmir�, rezistenca e Rusis� - e cila p�rdor si premis� gjetjen e nj� zgjidhje t� negociuar - do t� ishte m� e v�shtir� p�r t�u arritur.

OneWorld: U referoheni pragmatik�ve nga radh�t e shqiptar�ve t� Kosov�s dhe atyre nga Republika e Serbis�. �ka me serb�t Kosov�s?

Waters: Edhe pse duket sikur rishqyrtim, marr� parasysh gjith� diplomacin� nd�rkomb�tare n� Kosov� q� nga viti 1999, �sht� me r�nd�si t� thuhet se nga ndarja do t� p�rfitonin drejtp�rdrejt serb�t n� veri. Ata nuk d�shirojn� t� jetojn� n�n Prishtin�n dhe ata nuk duan t�i braktisin sht�pit� e tyre; ndarja do t�i mbronte ata n� t� dy k�to aspekte. Kjo sigurisht vlen di�ka. Kjo �sht� di�ka q� nuk duhet ta sakrifikojm� me mosp�rfillje p�r shkak t� disa principeve t� integritetit territorial � n� mes t� ndarjeve tona t� tashme � p�rderisa ekzistojn� shpjegimet e arsyeshme q� imponohen. Dhe �ka �sht� kjo n� t� v�rtet�?

Edhe nj� gj�: Kund�rshtar�t m� t� flakt� t� ndarjes nga radh�t e komunitetit nd�rkomb�tar, v�rejn� (me sakt�si, besoj) q� shum� serb� n� zonat rurale n� jug kan� q�ndruar q� nga viti 1999, gjat� koh�ve shum� t� v�shtira. N�se pavar�sia e plot� u jep k�tyre serb�ve mbrojtjen themelore, pse ata nuk do t� q�ndronin n� nj� Kosov� t� pavarur? A mendojm� m� t� v�rtet� se ata do t� q�ndronin po q� se Mitrovica do t� mbetej n� Kosov�, nd�rsa do t� largoheshin po q� se nuk mbetet?

OneWorld: Ku e parashikoni vij�n e mundshme ndar�se?

Waters: Do ta bazoja vendimin p�r t�rheqjen e vij�s sipas nj� kalkulimi utilitar n� baz� t� principeve vijuese: Transferimin e sovranitetit t� bazuar te shumica lokale, ruajtjen e af�rsis� territoriale, shmangien e d�mtimit t� interesave t� shqiptar�ve t� Kosov�s p�r ta pasur nj� shtet t� sigurt, dhe vendosjen e principeve mbrojt�se � q� �sht� nj� norm� q� thot�, �intervenimi yn� �sht� dizajnuar p�r t�i mbrojtur ata q� jan� t� d�mtuar ose jan� n� rrezik dhe asgj� m� shum�.

N� p�rfundim, kjo �sht� ajo q� un� e quaj rregulli �i par� i sht�pis�: Ne po propozojm� ndarjen e Serbis� p�r ta mbrojtur nj� popullat� q� �sht� n� rrezik. Prandaj filloni nga kufiri i Serbis� me Kosov�n dhe shikoni se kush jeton n� sht�pin� e par� q� do ta shihni. Vazhdoni te sht�pia tjet�r dhe vazhdoni t� ecni deri t� sht�pia e par� q� i takon dikujt q� ka vuajtur nga spastrimi etnik i Beogradit i vitit 1999 dhe nga sundimi i tij tiranik. Vazhdoni t� ecni derisa t� kuptoni se numri i njer�zve q� kan� nevoj� p�r mbrojtje �sht� i mjaftuesh�m p�r ta arsyetuar intervenimin p�r ta ndar� at� territor nga Serbia.

T� zbatuara n� Kosov�, k�to principe do t� siguronin q� zonat shqiptare t� jen� t� pavarura, nd�rsa zonat ku serb�t p�rb�jn� shumic�n e past�r dhe q� kufizohen me Serbin� t� mbesin pjes� e Serbis�, n� at� mas�, q� nuk k�rc�non sigurin� e Kosov�s, sepse popullata e atyre zonave nuk ka nevoj� dhe nuk e d�shiron pavar�sin� p�r t�u mbrojtur nga Beogradi.

Konkretisht, do t� prisja q� komunat veriore t� mbesin n� Serbi, ndoshta me pak p�rmir�sime n� af�rsi t� Kamenic�s. Vendet e futura, sikur Gra�anica, definitivisht do t� p�rfshiheshin n� shtetin e ri t� pavarur. Natyrisht pajtimi nd�rkomb�tar me kufijt� t� rinj do t�u atribuohej t� dy shteteve, i bazuar n� zotimin p�r t� drejtat njer�zore dhe garancit� p�r t� drejt�n e kthimit p�r personat e zhvendosur.

OneWorld: Nj� kund�r-argument mund t� jet� se ndarja e Kosov�s do t� destabilizonte disa shtete t� formuara s� fundi. Bosnja e sidomos Republika Serbe jan� t� parat q� mund t� vijn� n� mend. Si do t� p�rgjigjeshit rreth k�saj?

Waters: Mendoj se destabilizimi �sht� zmadhuar shum�, sidomos tash, kur nj� pjes� e mir� e k�saj dekade �sht� p�rqendruar n� rishp�rthimin e dhun�s diku gjetk�. Maqedonia �sht� shum� m� stabile se q� ka qen�; n� Bosnje, mosfunksionimi sikurse edhe shteti kan� mbetur - askush nuk �sht� i interesuar p�r kthimin e dhun�s, dhe k�shtu me radh�. Sigurisht interesi yn� kryesor �sht� nj� Ballkan i qet� dhe prosperues, jo n� trajt� t� holl�sishme t� kufijve. N�se hapja e ��shtjes se nj� kufiri t� caktuar mund t� shkaktoj� dhun�n, at�her� mos u merrni me t�. Mir�po n�se mos-hapja e ��shtjes s� nj� kufiri t� caktuar mund t� shkaktoj� dhun�n, at�her�, duhet t� merremi me at� kufi. N� fund t� fundit, kjo �sht� ajo q� ne propozojm� t� b�het n� Serbi dhe Kosov�, apo jo?

N� p�rgjith�si, mendoj se frika e destabilizimit rajonal q�ndron parehatsh�m n� vlerat liberale, kozmopolitene q� p�rforcojn� zotimin ton� p�r shtetet multi-etnike. Kjo �sht� sikur ne t� besojm� n� mund�sin� e bashk�jetes�s multi-etnike dhe insistojm� p�r t� n� Kosov� dhe Bosnje, por po ashtu mendojm� se n� aluzionin e par� mund t�i marrim parasysh kufijt� e rinj. Secili n� Ballkan do t� dor�zohej para nj� gjakderdhje t� re dhe do t� ishte i paaft� t�u rezistoj skalitjeve t� fqinj�ve. Personalisht mendoj se njer�zit n� ish-Jugosllavi jan� qeniet e lashta t� etnikes; mendoj se ekzistojn� konfigurimet e ve�anta t� territoreve dhe popullatave q� e b�jn� bashk�jetes�n m� t� leht� ose m� t� v�shtir�, dhe nuk e di pse do t� insistonim n� m�nyrat m� t� v�shtira derisa ekzistojn� justifikimet imponuese. Fushata e spastrimit etnik q� kishte nd�rmarr� Serbia n� vitin 1999 justifikon pavar�sin� p�r viktimat � por pse kufiri i Kosov�s �sht� korniz� e padiskutueshme p�r k�t�? Pse Prishtina duhet t�i sundoj serb�t n� Zubin Potok?