Papun�sia l� n�n hije t� drejtat e pun�tor�ve n� Kosov�

Gani Lajqi

30 Prill 2007

Momentalisht pun�simi �sht� sfida kryesore e politik�-b�r�sve n� Kosov�. N� esenc�, njer�zit n� Kosov� �vend pune� e konsiderojn� vet�m pun�simin formal. Puna n� sektorin joformal, si� �sht� biznesi familjar, nuk konsiderohen si �vende pune�, madje edhe at�her� kur ato sjellin t� ardhura financiare.

Pun�simi n� sektorin privat n� t� shumt�n e rasteve ka t� b�j� me kompani t� vogla. Pun�simi n� ve�anti �sht� i koncentruar n� agro-kultur�, shitje me pakic� dhe sektorin e nd�rtimit, pra n� ekonomin� e hirt�, ku supozohet se punon dhe do t� punoj� nj� num�r i madh i t� pun�suarve.

Legjislacioni

Q� nga viti 2001 e deri m� tash, t� drejtat e pun�tor�ve n� Kosov� mbrohen dhe garantohen me Rregulloren 2001/27 t� Ligjit themelor t� pun�s n� Kosov�. Rregullorja 2001/27 parashikon kontrat�n e shkruar t� pun�simit.

Kontrata p�rcakton natyr�n, llojin dhe vendin e pun�s, sikur edhe or�t e pun�s, koh�zgjatjen, rrog�n baz� dhe t� gjitha specifikat shtes�. Ligji po ashtu mund�son p�rcaktimin e p�rfundimit t� kontrat�s, nd�rkaq Inspektoriati i pun�s �sht� p�rgjegj�s p�r monitorimin dhe implementimin e kushteve sh�ndet�sore dhe t� siguris� n� pun�.

Deri n� adaptimin e k�saj rregulloreje, pun�tor�t q� ballafaqoheshin me munges� t� mbrojtjes ligjore - n� koh�n kur papun�sia ishte n� shkall� t� lart� - ishin n� nj� pozit� shum� t� cenueshme. Sipas disa raporteve, n� munges� t� mbrojtjes s� parashikuar me ndonj� akt ligjor, ata �pun�soheshin, angazhoheshin dhe p�rjashtoheshin�. N� k�t� kontekst, �doher� ekzistonte rreziku q� t� drejtat themelore t� pun�tor�ve t� vareshin nga konsideratat e pun�dh�n�sit. Mungesa e p�rfaq�simit dhe e shprehjes, m� shum� spikateshin n� ekonomin� joformale dhe n� t� shumt�n e rasteve n� mesin e grave dhe pun�tor�ve t� rinj.

M� 22 shtator 2004, p�rfaq�suesit e Qeveris� s� Kosov�s, Bashkimit t� Sindikatave t� Pavarura t� Kosov�s (BSPK) dhe Od�s Ekonomik� t� Kosov�s (OEK), kan� n�nshkruar Marr�veshjen e kontrat�s kolektive, q� duhej t�i rregullonte marr�dh�niet ligjore, sociale dhe ekonomike, si dhe, t� drejtat dhe obligimet n� mes t� t� pun�suarve dhe pun�dh�n�sve - q� m� von� duhej t� plot�soheshin n� Ligjin e pun�s. P�r shkak t� munges�s s� buxhetit, kjo marr�veshje asnj�her� nuk �sht� zbatuar.

Sindikatat e pun�tor�ve

Sidoqoft�, deri m� tash, Bashkimi i Sindikatave t� Pavarura t� Kosov�s (BSPK), duket sikur �sht� e vetmja organizat� q� merret me pozit�n e pun�tor�ve. Ajo �sht� formuar m� q�llim t� artikulimit t� k�rkesave t� pun�tor�ve dhe shprehjes s� tyre n� m�nyr� t� organizuar.

BSPK-ja po ashtu merr p�rgjegj�sin� p�r njohjen dhe realizimin e vlerave civilizuese: lirin� e profesionit; t� drejt�n e pun�s; sigurimit social p�r pun�tor�t dhe familjet e tyre; standardin m� t� lart� t� jet�s; dhe, kushtet m� t� mira t� pun�s dhe jetes�s.

S� fundi edhe nj� organizat� tjet�r e till� �sht� formuar, kryesisht nga njer�zit q� nuk ishin t� k�naqur me pun�n dhe angazhimin e BSPK-s�.

Sidoqoft�, edhe at�her� kur kishin pak�naq�si p�r pozit�n e tyre, pun�tor�t dhe sindikatat kan� treguar durim me k�rkesat e tyre, p�r shkak se Kosova po p�rgatitet p�r vendimin p�r statusin final dhe p�r shkak t� situat�s s� nder�. Ky fakt konsiderohet faktor kryesor se, pse deri m� tash nuk jan� organizuar protesta dhe greva t� pun�tor�ve q� do t�ia vlente t� p�rmendeshin, p�rkund�r shum� problemeve me t� cilat ata ballafaqohen. Tashm� �sht� pranuar fakti se papun�sia ka qen� faktor shkaktues i trazirave civile q� kishin ngjar� n� mars t� vitit 2004.

Nj� faktor tjet�r, sipas disa studiuesve, �sht� se pun�tor�t (sidomos pun�tor�t e rinj) t� pun�suar n� ekonomin� joformale, kan� qen� fare pak ose aspak t� njoftuar me t� drejtat e tyre n� pun�.

Sipas analist�ve, p�rgatitja dhe distribuimi i materialeve q� do t� njoftonin p�r t� drejtat e pun�tor�ve dhe k�shillat ligjore q� ofrojn� sindikatat, do t� mund t�i ndihmonte p�rpjekjet p�r p�rforcimin e t� drejtave t� pun�tor�ve n� vendet e pun�s. Aktivitetet e tilla do t� duhej t� potenconin p�rfitimin q� mund t� nxirret nga t� drejtat e standardizuara t� pun�tor�ve n� aspektin e pun�s dhe produktivitetit.

Papun�sia

P�rfundimi i papritur i bumit t� pasluft�s ka sjell� n� fokus problemin kryesor social n� Kosov�: shkall�n e madhe t� papun�sis� dhe shtimin e shpejt t� popullsis�.

Sipas studiuesve, diskutimet p�r �shkall�n e v�rtet� t� papun�sis� n� Kosov�, jan� shpesh �orientuese. �Papun�sia� �sht� nj� kategori administrative q� mat� numrin e atyre q� aktivisht k�rkojn� pun� por nuk kan� arritur ta gjejn� at�. N� shoq�rit� e ndryshme, statusi �i papun� sjell� benificione q� jan� stimulime p�r njer�zit p�r t�u regjistruar.

N� Kosov�, nuk ka benificione t� tilla. Gjithashtu, n� shum� zona rurale t� Kosov�s, nocioni i k�rkimit t� pun�s jasht� ekonomis� familjare gati sa nuk ka kuptim fare. Po thuajse t� gjitha bizneset drejtohen nga familjet.

Numri i p�rgjithsh�m i t� pun�suarve n� Kosov� kap shifr�n prej 325,000 vet�ve, ku numri i personave me mosh� t� duhur p�r pun� �sht� rreth 1 milion� vet�. Kjo do t� thot� se shkalla e t� pun�suarve (e shprehur n� p�rqindje t� t� pun�suarve) �sht� m� e vog�l se nj� e treta.

Nj�koh�sisht, Kosova ka popullat�n me t� re n� Evrop�, me 36,000 t� rinj q� �do vit i shtohen tregut t� pun�s.

Disa statistika t� papun�sis� n� Kosov�

- Gjithsej 318.390 persona t� regjistruar si t� papun� me sh�rbimin publik t� pun�simit t�
Kosov�s deri n� fund t� vitit 2005 � duke p�rfaq�suar nj� ngritje prej 5,7% krahasuar m�
2004.
- T� papun�suarit e regjistruar paraqesin regjistrimin n� shkall� prej 42,0% deri 43,7% t�
popullat�s ekonomikisht aktive n� vitin 2005.
- P�raf�rsisht 86% deri 94% t� papun�ve t� regjistruar jan� t� papun�suar afatgjat�.
- M� shum� se 46% e t� regjistruarve si t� papun� jan� femra. Numri i regjistrimit t�
femrave �sht� rritur prej 7,1% n� vitin 2005, p�rderisa rritja ka qen� 4,5% p�r regjistrimin e
meshkujve.
- M� shum� se 59% e t� regjistruarve si t� papun� u referohen niveleve t� arsimimit si t�
�pakualifikuar� (ISCED 0-2).

Problemet dhe zgjidhjet

N� t� kaluar�n, problemi i shtimit t� shpejt t� popullat�s dhe papun�sis� kronike ndesheshin me emigrimin substancial, n� t� shumt�n e rasteve drejt Gjermanis� dhe Zvicr�s. Rruga e emigrimit t� m�tutjesh�m n� k�to destinacione tashm� �sht� mbyllur pothuajse n� t�r�si. Kjo gj� do t� ket� dy ndikime mbi shoq�rin� kosovare. N� aspektin afatshkurt�r, kjo do t� thot� se rinia kosovare nuk ka mund�si t� ikjes nga varf�ria n� zonat rurale. N� aspektin afatgjat�, kjo do t� thot� shkurtim t� t� ardhurave dhe rritje t� varf�ris�, pasi q� diaspora nuk po plot�sohet me emigrim t� ri.

Sipas studimit �Towards a Kosovo Development Plan�, t� p�rgatitur nga John Bradley dhe Gerald Knaus nga Iniciativa evropiane p�r stabilitet, �do person i pun�suar n� Kosov�, �sht� i obliguar t� mbaj� gjasht� an�tar� t� familjes. N� k�to rrethana, kursimet p�r investimet e biznesit jan� jasht�zakonisht t� v�shtira.

N� shum� m�nyra, nocioni i tregut fleksibil t� pun�s q� �sht� shenj� dalluese n� rritje e shum� ekonomive t� zhvilluara t� tregut dhe tipar qendror i strategjis� s� pun�simit t� BE-s�, ve�m� �sht� institucionalizuar n� Kosov�. P�rderisa ky faktor pritet t� jap� rezultate n� aspektin afatmes�m dhe afatgjat�, kur nd�rmarrjet t� b�hen m� garuese, n� aspektin afatshkurt�r, tregu i pun�s n� Kosov�, i ngarkuar me paga t� ul�ta (paga mesatare n� Kosov� �sht� 190 �) dhe sistemin neglizhues t� mbrojtjes sociale, sipas ekspert�ve, p�rshkohet m� shum� me rrezikshm�ri se me fleksibilitet.

Pasi q� krijimi i situat�s p�r pun�simin e p�rgjithsh�m t� njer�zve t� rinj n� Kosov� n� aspektin afatshkurt�r �sht� i pamundur, Sharing Enterprise in Training sugjeron nj� mori masash (q� k�rkojn� ndihm� t� jashtme p�r t� ngritur dhe ndihmuar s� paku iniciativ�n) q� n� nj� m�nyr� do t� mund t� zbusnin situat�n e nder� t� papun�sis�:

- p�rfshirja e t� rinjve brenda sistemit t� edukimit duke zhvilluar opsione terciare jo-universitare � paraqitja e trajnimeve joformale speficike p�r t� rinjt� q� i referohen qartazi munges�s ekzistuese t� aft�sive � zhvillimi i m�tutjesh�m i trajnimit joformal dhe sh�rbimeve p�r mb�shtetje t� pun�simit p�r t� rinjt� q� t� p�rmbushen zbraz�tirat n� vendet ku sh�rbimet publike p�r pun�sim jan� v�shtir� t� arritshme � zhvillimi i skemave alternative t� pun�simit (p.sh. sh�rbimit t� vullnetarizmit t� komunitetit) p�r t� rritur p�rgjegj�sin� dhe vetiniciativ�n n� mesin e t� rinjve, ku trajnimi p�r zhvillimin e karrier�s do t� ishte n� fokus.

Klasa pun�tore n� b�rtham�n e saj �doher� ka qen� l�vizje p�r t� drejtat e njeriut � n� fund t� fundit, t� drejtat e pun�tor�ve rrjedhin nga t� drejtat universale t� njeriut, si� �sht� e drejta p�r shoq�ri. Klasa e organizuar pun�tore �doher� ka qen� me shum� se nj� mjet p�r negocimin e pagave, benificioneve dhe kushteve t� pun�tor�ve.

Megjithat�, edhe pse thuhet se tregu i pun�s n� Kosov� �sht� n� rrug� t� mir� p�r t� funksionuar normalisht, secili e ndjen se, duhet t� nd�rmarrim nj� rrug�tim t� gjat� p�r ta arritur k�t� synim.