Respektoni dallueshm�rin� ton�

Luan Ibraj

27 Shtator 2007

Hiljmnijeta Apuk �sht� presidente e organizat�s joqeveritare Njer�zve t� Vegj�l t� Kosov�s (Little People of Kosova - LPK). Apuk �sht� eksperte p�r ��shtje t� drejtave t� njeriut p�r personat me nevoja t� ve�anta dhe an�tare e Komitetit Ad Hoc t� themeluar nga ana e Asambles� s� Kombeve t� Bashkuara.

Njer�zit e Vegj�l t� Kosov�s �sht� organizat� joprofitabile e cila u siguron mb�shtetje dhe informata personave shtatshkurt�r n� Kosov� dhe familjeve t� tyre. An�tar�sia �sht� e hapur p�r personat n�n lart�sin� prej 150 centimetrash. Rritja e tyre e ul�t kryesisht �sht� e shkaktuar nga nj�ra prej 200 gjendjeve mjek�sor� t� njohur n�n emrin e p�rgjithsh�m naniz�m. An�tar�sia �sht� e hapur edhe p�r an�tar�t e familjeve t� tyre dhe profesionist� t� interesuar p�r t� punuar me njer�zit me t� meta fizike dhe personat shtatshkurt�r.

LPK ofron informata mbi mund�sin� e pun�simit dhe arsimimit, t� drejtat n� pensionin invalidor, ��shtjet mjek�sore dhe p�r veshmbathjen. Informatat jan� n� mundura n�p�rmes revist�s mujore Njer�zit me Aft�si t� Kufizuara, e cila publikohet si shtojc� e t� p�rditshmes Koha Ditore dhe gazet�s Alem (n� gjuh�n shqipe dhe serbe), si dhe n�p�rmes seminare e pun�torive t� shumta. LPK gjithashtu mund�son nd�rveprim shoq�ror dhe pjes�marrje n� t� gjitha fushat e jet�s.

Cilat jan� projektet aktuale t� LPK-s�?

Projekti n� t� cilin punojm� �sht� Programi p�r Promovimin e Vullnetar�ve ( DMD � Disability Mentoring Day), nj� ide e cila ka lindur n� Amerik� dhe t� cil�n e zbatojm� n� Kosov� gjat� pes� vjet�ve t� fundit n� partneritet me 18 organizata, me donator� t� vazhduesh�m Zyr�n amerikane n� Prishtin� dhe misionin e OSBE-s� n� Kosov�.

N�p�rmes programit DMD n� Kosov� sensibilizojm� opinion publik, ngrisim vet�dijen publike dhe promovojm� Konvent�n e Re t� Kombeve t� Bashkuara p�r t� Drejtat e Personave me Aft�si t� Kufizuara. Programi DMD p�rmban gjasht� fushata gjat� vitit, me fokus respektimin e dinjitetit t� personave me aft�si t� kufizuara e cila mbahet m� 14 shkurt, n� dit�n e Sh�n Valentinit, promovimin e t� drejtave t� grave dhe vajzave me aft�si t� kufizuara, t� cil�n e sh�nojm� n� Dit�n Nd�rkomb�tare t� Gruas dhe vajzave m� 8 Mars, derisa gjat� jav�s s� tret� t� muajit prill organizojm� fushat�n me titull �Java e Kosov�s p�r personat me aft�si t� kufizuara� gjat� s� cil�s sensibilizojm� opinionin publik n� t� drejtat ton� gjith�p�rfshir�se dhe integrative q� p�rmbahen n� Konvent�n e re t� KB-s�, pastaj t� drejtat e f�mij�ve me aft�si t� kufizuara i promovojm� m� 1 Qershor n� dit�n nd�rkomb�tare t� f�mij�ve dhe m� k�t� rast gjasht� f�mij� ambasador� i dor�zojn� letra akredituese kryetarit t� Kosov�s, derisa fushata m� e madhe �sht� �Tetori � muaj i mund�sive profesionale t� personave me aft�si t� kufizuara�, gjat� s� cil�s organizojm� pun�sim promocional t� personave me aft�si t� kufizuara n� nj� dit� n� institucionet zyrtare t� shtetit, kompanit� private dhe pun�torit� zejtare, e p�r k�t� dit� pune atyre u paguhen honorari n� vler� prej 10 eurosh nga ana e pun�dh�n�sit.
N� dhjetor t� k�tij viti do t� fillojm� me organizimin e ekspozit�s s� p�rbashk�t t� punimeve artistike t� krijuara nga personat me aft�si t� kufizuara n� Dit�n Nd�rkomb�tare t� Drejtave t� Njeriut. Gjithashtu, n� kuad�r t� Programit DMD publikojm� revist�n mujore �DMD � Gazeta e Personave me Aft�si t� Kufizuara t� Kosov�s� e cila del n� gjasht� gjuh� si shtojc� e s� p�rditshmes kosovare Koha Ditore, Alem, Jeni donem, Yekhibe dhe publikimi online n� gjuh�n angleze si dhe at� serbe.

Programi Multietnik Vullnetar DMD mund�son: promovimin dhe mbrojtjen e t� drejtave t� personave me aft�si t� kufizuara, luft�n kund�r varf�ris�, luft�n kund�r diskriminimit, uljen e papun�sis�, iniciativ�n p�r miratimin e Ligjeve, fuqizimin e talenteve t� rinj n� mesin e personave me aft�si t� kufizuara, zhvillimin e vullnetarizmit, etj.

Sa ka mekanizma efektiv t� zbatuesh�m n� Kosov�, sa i p�rket k�saj pjese t� shoq�ris�?

Deri n� vitin 2006 nuk ka pasur mekanizma efektiv p�r mbrojtjen e t� drejtave t� personave me aft�si t� kufizuara, por gjat� 2006-�s �sht� themeluar K�shilli Komb�tar p�r personat me aft�si t� kufizuara n� Zyr�n e Kryeministrit, dhe n� vitin 2007 me vendimin e Kryeministrit jan� themeluar Nj�sit� p�r t� Drejtat e Njeriut n� t� gjitha ministrat n� t� cilat jan� parapar� nga nj� zyrtar p�r personat me aft�si t� kufizuara, q� n� shikim t� par� premton shum�, por krejt kjo �sht� n� procesin e nd�rtimit t� kapaciteteve profesionale e financiare t� k�tyre Nj�sive. Instalimi i k�tyre nj�sive �sht� proces q� vazhdon dhe has n� rezistenc� n� disa ministri p�r shkak t� q�ndrimeve stereotipe t� individ�ve, por shpresojm� n� pun�n e tyre t� konsoliduar gjat� vitit t� ardhsh�m.

Theksoj q� K�shilli Komb�tar p�r personat me aft�si t� kufizuara nuk �sht� i p�rb�r� sipas Konvent�n e re dhe p�r k�t� shkak ekzistimi dhe funksionimi i tij pothuajse nuk ka ndonj� efekt n� sken�n e t� drejtave t� njeriut n� Kosov�. K�shilli Komb�tar �sht� vet�m nj� pik� n� list�n p�r �sh�nim� t� standardeve, por shpresojm� n� ndryshimin thelb�sor t� tij dhe funksionimit m� t� mir�.

Ve�an�risht duhet theksuar kontributin e madh t� misionit t� OSBE-s� n� Kosov� n� nd�rtimin dhe p�rgatitjen e mekanizmave p�r mbrojtjen e t� drejtave t� personave me aft�si t� kufizuara.

Rezultatet m� t� m�dha n� promovimin dhe mbrojtjen e t� drejtave t� personave me aft�si t� kufizuara jan� arritur n� sektorin civil t� shoq�ris�, me ndihm�n e donator�ve vendas e nd�rkomb�tar�.

Si �sht� gjendja e p�rgjithshme e personave me aft�si t� kufizuara n� Kosov�?

Gjendja e personave me aft�sit� t� kufizuara n� Kosov� �sht� jasht�zakonisht e r�nd�, t� cil�n e karakterizojn�: p�rqindja e madhe e varf�ris� n� mesin e personave me aft�si t� kufizuara, papun�sia, diskriminimi, shkalla e lart� e vdekshm�ris�, asistenca e pamjaftueshme sociale, mospasja qasje n� arsimin e mes�m dhe t� lart�, mospasja e qasjes n� transportin publik, nd�rtesat publike, hap�sirat publike dhe nd�rtesat e banimit, mosekzistimi i sh�rbimeve � posa��risht p�r prind�rit dhe f�mij�t me aft�si t� kufizuara, nuk ka rehabilitim adekuat profesional dhe leht�sira gjat� pun�simit.

Q� kjo situat� e r�nd� t� filloj� t� p�rmir�sohet �sht� i nevojsh�m nj� ligj i p�rbashk�t i cili do t� rregullonte t� drejtat gjith�p�rfshir�se dhe integrative t� personave m� aft�si t� kufizuara sipas shembullit t� Ligjit Amerikan - ADA (Americans with Disabilities Act), i cili do t� p�rcillte parimet e Konvent�s mbi t� drejtat personave me aft�si t� kufizuara. Ligji gjith�p�rfshir�s mbi t� drejtat e personave me aft�si t� kufizuara do mund�sonte rrug� m� t� thjesht� p�r mbrojtjen e t� drejtave tona. Q�llimi m� i r�nd�sish�m i cili duhet t� realizojm� �sht� struktura m� e arsimuar e personave me aft�si t� kufizuara.

Vlen t� theksohet q� nj� koh� m� e gjat� �sht� e nevojshme p�r t� sensibilizuar opinion publik dhe t� ndikojm� n� ngritjen e vet�dijes publike mbi t� drejtat e personave me aft�si t� kufizuara dhe t� japim pjes�marrjen ton� m� t� madhe mediave me q�llim t� vet�paraqitjes.

A merrni mb�shtetje p�r pun�n q� ju b�ni

Programi Multietnik Vullnetar DMD ka potencial t� ve�ant� n� pun�n vullnetare nga ana e personave me aft�si t� kufizuara q� jep fuqi t� madhe n� pun�n ton� n� fush�n e drejtave t� njeriut n� Kosov�.
Kam k�naq�si t� ve�ant� t� potencoj mb�shtetjen e madhe t� OJQ-s� Hendifer nga Ferizaj dhe udh�heq�sit e saj znj. Fazile Bungu dhe tani t� ndjerin Xhevat Islami, t� cil�t kan� q�ndruar guximsh�m prapa nesh dhe na kan� mb�shtetur n� zhvillimin e programit DMD n� Kosov�, e m� pas kan� filluar t� bashkohen organizata tjera qeveritare duke b�r� q� tash t� kemi n� partneritet 18 OJQ n� kuad�r t� k�tij programi.

Bashk�punimi m� i madh �sht� realizuar me organizatat joqeveritare t� cilat merren me ��shtjet e personave me aft�si t� kufizuara. Nganj�her� nuk kemi mir�kuptim t� plot� dhe mb�shtetje nga ana e pushtetit lokal, Qeveris� dhe institucioneve t� saj, por n� p�rgjith�si mund t� thuhet q� af�rsisht �sht� arritur minimumi moral n� bashk�punim me Qeverin�.

Sa keni arritur t� ngritni z�rin tuaj n� vend dhe jasht� tij?

Sipas statistikave t� Kombeve t� Bashkuara, personat me aft�si t� kufizuara p�rb�jn� 10 % t� popullat�s, q� do t� thot� se k�t� p�rqindje e p�rb�jm� nga qytetare t� qet� dhe t� l�nduesh�m t� Kosov�s, por p�rmes programit DMD ngrisim z�rin gjat� gjasht� fushatave dhe revist�s mujore t� cil�n e kemi nisur n� vitin 2003 e cila tash �sht� n� gjasht� gjuh� dhe k�shtu z�ri yn� �sht� b�r� m� i fuqish�m dhe m� shpesh d�gjohemi e shihemi n� t� gjitha mediat ku mund t� shfaqim mund�sit� tona dhe t� paraqitemi si fuqi kreative e shoq�ris�. Programi DMD tani �sht� leht� i njohur n� Kosov� q� premton se mund t� vazhdojm� zhvillimin e nj� shoq�rie m� humane n� t� cil�n jetojm�.

N� prill t� k�tij viti hapja e Jav�s s� Kosov�s p�r t� Drejtat e personave me aft�si t� kufizuara �sht� sh�nuar me promovimin e nj� serie t� pullave postare t� Post�s dhe Telekomunikacionit t� Kosov�s me tem� Konvent�n e re t� personave me aft�si t� kufizuara e cila �sht� seria e par� e k�tij lloji n� bot�, q� e b�n t� rrall�, t� ve�ant� dhe unike dhe me k�t� i kemi dh�n� kontributin ton� t� madh filatelis� n� bot�, e n� pull� nga kjo seri �sht� me tem�n e Programit DMD. N� k�t� hapje ka marr� pjes� edhe PSSP-ja Joachim Ruecker. K�t� seri t� pullave postare e ka iniciuar OJQ-ja Njer�zit e Vegj�l t� Kosov�s.

N� sken�n globale, n� Kombet e Bashkuara n� New York kemi paraqitur Kosov�n n� m�nyr�n m� t� mir� t� mundur dhe i kemi transmetuar bot�s p�rvojat tona t� mira nga Programi DMD.

Un� kam pasur nderin t� paraqes� OJQ-n� Little People of Kosova e cila ka statusin k�shillues n� ECOSOC t� KB-s�, ku kam marr pjes� n� p�rpunimin e tekstit t� Konvent�s mbi t� drejtat e personave me aft�si t� kufizuara gjat� Seanc�s s� Shtat� dhe t� Tet� t� Komitetit Ad Hoc t� KB-s� n� janar dhe gusht t� vitit 2006 dhe kam paraqitur p�rvojat tona nga Programi DMD para 192 shteteve an�tare t� OKB-s�. N� k�t� m�nyr� kemi ndihmuar n� l�vizjen e personave me aft�si t� kufizuara n� nivelin global sa i p�rket fush�s s� drejtave t� njeriut.

Me art kemi vazhduar luft�n ton� p�r t� drejta t� njer�zve me aft�si t� kufizuara dhe kemi paraqitur Kosov�n n� ekspozit�n e mbajtur n� Seattle t� SHBA-s� n� qershor t� k�tij viti ku kam marr� pjes� me punimet e mia artistike n� tem�n e promovimit t� Konvent�s s� re mbi t� drejtat e personave me aft�si t� kufizuara dhe kemi marr� vler�sime t� mira nga publiku amerikan dhe k�shtu kemi sensibilizuar opinionin bot�ror p�r k�t� grup t� l�nduesh�m t� popullat�s bot�rore.

Gjithashtu, un� kam paraqitur LPK-n� n� kat�r konferenca t� Little People of America dhe bot�s t� cilat jan� organizuar n� SHBA, ku kam pasur prezantime t� suksesshme t� Kosov�s.

Gjat� vitit 2005 kemi organizuar ekipin sportiv t� cilin e kam udh�hequr n� Kampionatin e Kat�rt Sportiv Bot�ror t� personave shtatshkurt�r e cila �sht� mbajtur n� Rambuje t� Franc�s, ku garuesit ton� kan� arritur t� marrin kat�r medalje t� arta, tet� t� argjendta dhe gjasht� t� bronzta dhe k�shtu kemi krijuar kushtet q� Kosova t� mund t� merr pjes� n� Paraolimpad�n q� do t� mbahet n� Kin� gjat� vitit 2008.

N� Konferenc�n Globale �Grat� Udh�heq�se t� Bot�s� e cila �sht� organizuar n� vitin 2005 n� Dubai kam pasur k�naq�sin� e ve�ant� t� mbaj� pun�torin� n� tem�n e grave me aft�si t� kufizuara si udh�heq�se globale. Me k�t� rast kam shk�mbyer mendime me Hillari Klintonin dhe ish kryeministren e Kanadas�.

Derisa n� vitin 2004 kam paraqitur LPK-n� n� Samitin Bot�ror n� Kanad� ku kam organizuar tryez� t� rrumbullak�t n� tem�n e avancimit dhe zhvillimit t� grave me aft�si t� kufizuara n� rajonin e Ballkanit.

Po ashtu kam paraqitur Kosov�n n� mesin e 30 grave m� t� suksesshme me aft�si t� kufizuara nga mbar� bota si dhe kam marr� pjes� n� trajnimet e specializuara n� SHBA gjat� vitit 2003.

N� fund do t� thosha q� personat me aft�si t� kufizuara shpesh jan� t� ekspozuara ndaj diskriminimit t� shum�fisht� dhe p�rb�jn� pjes�n m� t� varf�r t� shoq�ris� si dhe p�rball�n me barrierat t� cilat shkelin t� drejtat dhe lirit� e tyre themelore n� t� gjitha an�t e bot�s. �do shtet duhet t� nd�rmerr masat e duhura q� t� sigurojn� mund�si t� barabarta me q�llim t� integrimit t� plot� n� shoq�ri t� personave me aft�si t� kufizuara.

Personat me aft�si t� kufizuara mund t� jan� ambasador� t� mir� t� shteteve t� tyre n� bot� dhe n� m�nyr� pozitive t� paraqesin shtetin e tyre nj�jt� me t� tjer�t.

Respektoni dallueshm�rin� ton�, konvergjenc�n dhe fuqin� e brendshme e cila na udh�heq n� luft�n kund�r diskriminimit n� mbar� bot�n dhe integrimin ton� t� plot� n� shoq�ri.