Shoq�ria civile dhe zhvillimi i saj n� Kosov�

26 Mars 2008

Shoq�ria civile, gjeneza dhe zhvillimi i saj

Kur p�rmendet togfjal�shi shoq�ri civile ai n�nkupton �do lloj organizimi q� �sht� joshtet�ror, por gjithashtu zgjon konotacionin e shoq�ris� ku sundon presioni i opinionit publik dhe rendi ligjor.

Me nocionin shoq�ri civile n�nkuptohet nj� t�r�si e organizatave dhe institucioneve vullnetare shoq�rore t� cila formojn� nj� baz� p�r nj� shoq�ri funksionale e cila q�ndron pandan strukturave shtet�rore dhe institucioneve tregtare.

Por, ka llojlloj p�rkufizimesh p�r shoq�rin� civile. Qendra p�r Shoq�ri Civile, e Shkoll�s Londineze t� Ekonomis� ia referon k�t� term fush�s s� lir� t� veprimit kolektiv, jo t� detyruesh�m, rreth interesave, q�llimeve dhe vlerave t� p�rbashk�ta. K�shtu shoq�rit� civile jan� zakonisht t� ndryshme p�r nga hap�sira dhe aktor�t dhe format institucionale, shkalla e zyrtaritetit, autonomis� dhe fuqis� s� tyre dallon.

Prejardhja e k�tij nocioni zakonisht thuhet se rrjedh nga Adam Ferguson i cili ka pasur vizionin e zhvillimit t� �shtetit komercial- si m�nyr� p�r t� ndryshuar rendin e korruptuar feudal dhe p�r t� p�rforcuar lirin� e individit.

Ja se si e sheh shkrimtari e studiuesi kanadez Michael Ignatieff shoq�rin� civile. Ai s� pari e quan shoq�rin� civile nj� ideal me t� meta, por thot� se n� shoq�rin� civile nuk ka parajs� e cila ta b�n me dor�. Kisha dhe shteti jan� t� ndara, kurrfar� feje civile nuk imponohet as nuk mb�shtetet. T� mbrojtur nga nj� rrjet institucionesh reciprokisht frenuese, individ�t jan� t� lir� t�i k�rkojn� vizionet e tyre t� parajs�s.

Shoq�ria civile me fjal�t e filozofit Ernest Gellner �sht� nj� shoq�ri p�rdhos�se, e cila mbi t� gjitha ka misionin e prodhimit. Gellner thot� se jan� tri alternativa t� shoq�ris� civile, islamizmi, marksizmi dhe kapitalizmi aziatik.

Sipas Ignatieffit institucionet e shoq�ris� civile, shtypi i lir�, universitetet e pavarura, sindikatat, bankat, firmat tregtare, sht�pit� botuese, jan� ato ku aft�sohet dhe rekrutohet udh�heq�sia e nj� shoq�rie demokratike. Shoq�ris� civile nuk i mjafton demokracia formale. N� natyr�n e paracaktuar t� shoq�ris� civile pra, �sht� veprimi n� t� mir� t� liris� individuale, t� p�rshpejtimit t� ndryshimeve dhe avancimit t� liberal-demokracis�. Kjo �sht� e v�rejtur sidomos n� dekadat e fundit t� shekullit XX. Shoq�ria civile pra shikohet si mjet p�rshpejtimi i proceseve demokratike, dhe �sht� shum� e r�nd�sishme p�r shoq�rin�.

Shoq�ria civile dhe OJQ-t�

Shembujt e institucioneve t� shoq�ris� civile

* organizatat joqeveritare (OJQ)
* organizatat private vullnetare (OPV)
* organizatat jofitimprur�se (OJF)
* organizatat e mb�shtetura n� bashk�si
* fondacione t� bashk�sive
* klubet civile
* media
Etj.

N�se k�to institucione p�r nga p�rkufizimi jan� pjes� e shoq�ris� civile kjo �sht� tem� p�r debat. Sipas Neera Chandhoke nga India vet�m ato institucione q� jan� kritikuese ndaj shtetit, gjendjes ekzistuese, jan� t� v�rteta.

Shembujt konkret� t� ndryshimeve m� t� thella t� shekullit n� bot�n komuniste i referohen zhvillimit t� shoq�ris� civile, n� Poloni, ish-�ekosllovaki, ish-Jugosllavi, Hungari. Institucionet e pavarura nga sistemet politike, si sindikatat e pun�tor�ve, shoqatat e shkrimtar�ve, jan� treguar b�rthamat e para p�r hapjen e debateve n� shoq�rit� totalitare dhe t� orientimit t� energjis� drejt demokracis�.

Aktivist�t e shoq�ris� civile jo vet�m u mblodh�n n� klube jozyrtare dhe joshtet�rore, por ata kultivuan nj� kushtrim t� ri nga bjerrja morale q� solli komunizmi. Aktor�t e shoq�ris� civile shum� shpejt� siguruan nj� fuqi politike pa qen� t� zgjedhur as t� em�ruar drejtp�rdrejt� nga askush. Studiues, shkrimtar�, aktivist� sindikal�, u vun� n� krye t� procesit t� r�nd�sish�m politik, t� hapjes s� shoq�ris� s� mbyllur komuniste.

K�to personalitete shkrimtar�sh, gazetar�sh e aktivist�sh q� u vun� n� ball� t� shoq�ris� civile, si Vaclav Havel n� ish-�ekosllovaki, Ibrahim Rugova n� Kosov�, Jevrem B�rkoviq n� Mal t� Zi dhe Leh Valesa n� Poloni, tashm� jan� b�r� ikona t� bot�s humane, t� shumt�n e rasteve duke e kund�rshtuar mitizimin dhe duke treguar p�r nj� rrezik tjet�r q� �sht� n� natyr�n e vet� shoq�ris� civile. Kjo provenienc� nuk mitizon si n� t� kaluar�n dhe kund�rshton p�r t� ofruar an�tar�ve t� vet, besimin n� nj� mit p�r t� cilin ia vlen t� besohet n� t� dhe t� jetohet.

N� fund t� viteve 80 n� ish Jugosllavi u ngrit nj� shkrimtar dhe mori rolin e disidentit n� vitet e v�shtira t� diferencimeve ideo-politike t� dirigjuara nga Beogradi, dhe me guximin, dijen dhe k�mb�ngul�sin� q� t� thot� publikisht se ai �sht� shkrimtar dhe jo ushtar.

Jevrem B�rkoviq u dallua p�r mbrojtjen e shkrimtar�ve shqiptar� dhe popullit t� Kosov�s. Ai u dallua me q�ndrimin e tij kund�r luft�s n� hap�sir�n e ish-Jugosllavis�, shprehur me fjalorin e tij, n� an�n e s� ndershmes kund�r s� pandershmes, si g�rgat�se e luft�s.

Ai u tregua hero civil kur u b�ri thirrje bashkatdhetar�ve t� tij malazez q� t� mos i sh�rbejn� agresionit serbomadh e ta bombardojn� Dubrovnikun, nd�rkoh� q� Vukovari nuk ekzistonte m� sepse at� e kishin shkat�rruar forcat fashiste serbe.

N� gjysm�n e dyt� t� viteve �80 shkrimtari shqiptar Ibrahim Rugova u ngrit gjithashtu nga debatet e provenienc�s intelektuale civile, dhe doli n� krye t� proceseve politike. N� vazhd�n e k�tij procesi duhet shikuar edhe gjenez�n e shoq�ris� civile n� Kosov�. N� vitet 1989 dhe 1990 u vun� fillet e shoq�ris� civile n� Kosov�.

Nj� referendum i par� u mbajt pik�risht n� Fakultetin Juridik nga student�t e brezit 1989-1990. Kur nj� grup student�sh sapo e kishin formuar Lidhjen e Pavarur t� Student�ve dhe e k�rkuan mendimin e Ibrahim Rugov�s, ai u p�rgjigj shkurt me kund�rpyetjen, a jeni t� pavarur? Student�t iu p�rgjegj�n, �po�! �At�her� jeni t� pavarur edhe nga un� dhe ju d�shiroj sukses�, tha Rugova.

Pas formimit t� partive politike, u formuan edhe shoqatat e pavarura profesionale e bashkimet sindikale, t� cilat fati i tyre historik i shtyri t� b�jn� rezistenc� ndaj regjimit serb. Shoq�ria shqiptare fali edhe gjaqet e mbetura nga hakmarrja, dhe p�rjetonte revolucionin e shpres�s n� rrethana okupimi. E gjetur n� k�t� gjendje, shoq�ria civile n� Kosov� u ndikua nga konteksti politik i shp�rb�rjes s� ish-Jugosllavis� dhe rrjedhimisht i vuajti pasojat e saj.

Dhuna sistematike e regjimit segregacionist serb dhe gjendja n�n apartheid de facto ishte rrethana m� e pavolitshme p�r zhvillimin e shoq�ris� civile n� Kosov�. Organizatat joqeveritare, shoqatat profesionale, shtypi i lir� i cili vet�m gjat� viteve �90 pati rreth 60 tituj gazetash t� ndryshme, nuk mund t� zhvillonin asnj� aktivitet n� drejtim pajtimi etnik, demokratizimi, p�rve�se t� luftoj� p�r ��shtje ekzistenciale.

Shoq�ria civile n� Kosov� nuk ishte si shoq�rit� civile n� vendet tjera. Ajo nuk pati strukture t� saj shtet�rore dhe ajo ekzistuesja ishte e huaj, p�r m� tep�r armiq�sore, ndaj s� cil�s duhej t� luftohej p�r nj� koh� t� gjat� me rezistenc� civile paq�sore.

Kur autori i k�tij teksti e intervistoi presidentin �ek Vaclav Havel, dhe e pyeti p�r
shoq�rin� civile n� Kosov� ai u p�rgjigj se atje nuk ka shoq�ri civile, partit� politike jan� t� fragmentuara dhe t� paafta q� t� pajtohen p�r parimet themelore.
Ky mendim kritik d�shmon p�r gjendjen e shoq�ris� civile n� Kosov�. Organizatat joqeveritare dhe shoq�ria civile jan� nocione q� p�rputhen, e z�vend�sojn� nj�ra tjetr�n n� Kosov�.

Nj� nga organizatat e para joshtet�rore e cila u formua n� Kosov� ishte K�shilli p�r Mbrojtjen e t� Drejtave dhe Lirive t� Njeriut (KMDLNJ) m� 1989. Pastaj u formuan Komiteti Kosovar i Helsinkit m� 1990, Shoqata B�mir�se N�na Tereze, Bashkimi i Sindikatave t� Pavarura t� Kosov�s, Shoqata e Pavarur e Jurist�ve t� Kosov�s, dhe shum� shoqata e organizata t� tjera joqeveritare. Por, KMDLNJ dhe �N�na Tereze� u shnd�rruan n� organizatat m� t� m�dha t� shoq�ris� civile.

Organizata �N�na Tereze� n� vitin 1998 kishte mbi 90 klinika dhe mbi 7.000 vullnetar�. Kjo periudh� kohore e shoq�ris� civile n� Kosov� ishte koh� e njer�zve me ide, por pa para.

OJQ-t� vendase dhe shoq�ria civile nga bota
Deri nga gjysma e viteve �90 Prishtina ishte terren pak i eksploruar p�r OJQ-t� e fondacionet e huaja. Kosova dhe Prishtina ende nuk e kishin shoq�rin� civile p�rve� nj� pjese t� shtypit me z� kritik ndaj Lidhjes Demokratike t� Kosov�s (LDK) e cila tani mbante monopolin politik. U formuan edhe Aksioni Kosovar p�r Iniciativ� Civile (KACI), Instituti Riinvest dhe m� von� edhe Fondi Kosovar p�r Shoq�ri t� Hapur (KFOS) m� i njohur si Fondacioni Soros.

Shtypi i Kosov�s n� k�t� koh� u tregua i zhd�rvjellt� n� botimin e disa gazetave dhe revistave, por rezultati i tij qe i kufizuar pasi nuk mundi t� ndikoj� m� shum� n� nj� shoq�ri e cila tashm� preokupim kryesore e pati mbijetes�n fizike dhe tirazhi i gazetave binte gjithnj� e m� shum�. K�shtu u hap�n pak gazeta t� predisponuara p�r t� qen� kund�r ose pro politik�s s� LDK-s�, por ato has�n n� v�shtir�si t� ndryshme derisa u mbyll�n. Rruga deri te nj� informim i paansh�m, racional dhe kritik qe e gjat� dhe e mundimshme. Fati i kritik�ve racional� ishte t� shikoheshin t� pakt�n s� t� dyshimt� p�r sh�ndetin e vij�s s� vag�t komb�tare politike. Informimi i pavend dhe dezinformimi nd�rmjet Kosov�s dhe Shqip�ris� vazhdoi edhe m� tej.

Deziluzionimi i shoq�ris� masovike civile n� Kosov�, i m�suesve, i mjek�ve, i student�ve ndodhi me Marr�veshjen e Daytonit e cila vuri paqe n� Bosnj� e Hercegovin�. Deri m� 1997, kur Unioni i Student�ve i Universitetit t� Prishtin�s nxori nj� brez t� ri t� shoq�ris� civile, shoq�ria e Kosov�s nuk arriti t� kthjellej nga goditja q� mori nga diplomacia bot�rore. Protesta e 1 tetorit 1997 i shpejtoi zhvillimet shoq�rore deri k�tu ku jemi sot n� epok�n e organizatave joqeveritare me pages� kryesisht nga donator� t� huaj. Pas luft�s filloi epoka kryesisht e njer�zve pa ide, por me para.

OJQ si k�rpudha pas shiut
Me vendosjen e administrat�s s� Kombeve t� Bashkuara, trupave t� NATO-s, dhe me formimin e institucioneve t� Kosov�s, n� sken�n publike vendase u shfaq�n OJQ-t� si k�rpudha pas shiut.

Sipas Nj�sitit t� UNMIK-ut p�r Regjistrim, nga fundi i vitit 2000, qen� regjistruar 5000 OJQ. Po sipas k�tij nj�siti n� vitin 2001 qen� regjistruar edhe 626 OJQ t� reja. Kritik�t e k�tij boom-i t� OJQ-ve, si shkrimtari Mehmet Kraja, mendojn� se ato udh�hiqen nga paraja. Ndikimi dhe pesha e tyre shoq�rore edhe e atyre OJQ-ve me tradit� q� nga koha e rezistenc�s civile kund�r regjimit serb, ra n� shkall�n m� t� ul�t t� mundshme. UNMIK-u pati nj� muaj mjalti me OJQ-t� e Kosov�s, shum� pronar� t� OJQ-ve u fut�n n� K�shillin Tranzitor t� Kosov�s, nj�lloj mini-Kuvendi t� cilin nuk e kishte Kosova, derisa nuk i formoi strukturat klasike shtet�rore. K�tyre strukturave UNMIK-u ua dha pushtetin e kufizuar, dhe pas k�saj OJQ-t� u soll�n n� pozit�n e tyxharit t� projekteve mbi vet�dijesime e aft�sime t� llojllojshme, me motiv t� vet�m fitimin e paras�.

Kjo trajektore e degradimit t� pun�s s� OJQ-ve d�shmohet p�rdit� n�p�r pun�torit�, seminaret e konferencat q� organizohen, n� t� cilat nj� pjes� e aktivist�ve shkojn� vet�m sa p�r t� marr� m�ditje. Por, n�se ky p�rshkrim mund t� duket si karikim akademik, ai b�het edhe m� i zymt� kur t� merren parasysh se faktor�t kryesor� p�r k�t� gjendje jan� varf�ria dhe mjerimi social i cili e ka katandisur shumic�n e (pa) pun� n� Kosov�.

Nj� situat� tragji-komike �sht� paraqitur kur disa mbledhje t� agjencis� s� privatizimit t� nd�rmarrjeve shtet�rore (Agjencis� Kosovare t� Mir�besimit) i pat�n bojkotuar ministrat vendas t� industris� dhe tregtis� dhe t� ekonomis� e financave, nd�rsa pat marr� pjes� kreu i Sindikatave (BSPK) Bahri Shabani.

OJQ-t� e k�tilla jan� shnd�rruar n� mjesht�r t� projektimit t� buxhetit para donatorit t� huaj, dhe n� ankues m� t� m�dhenj se sa pjesa d�rmuese e popullsis� e cila jeton me m� pak se 1 dollar n� dit�. Kjo �sht� koha e fundit e njer�zve pa ide, por me para.

Statusi krijon nj� societas civilis
OJQ-t� e vjetra, si KMDLNJ, i duhet t� nd�rmarrin nj� nism� radikale p�r ndryshimin e imazhit dhe t� stilit t� pun�s p�rndryshe tregojn� se jan� n� rrug� t� mir� t� mbesin t� tejkaluara nga gjendje e tanishme dhe t� z�n� vend n� histori. OJQ-t� e reja shikohen si t� udh�hequra nga motivi i paras� n�n bashk�punim kosovaro-nd�rkomb�tar. Akuzat p�r korrupsion t� udh�heq�sve t� disa OJQ-ve kan� mb�rritur edhe n� gjykata, dhe ato i shohim her� her� edhe n� shtyp.

Qasja monopoliste, korrupsioni, nonshalanca, mungesa e kompetenc�s profesionale dhe mosaplikimi i mund�sive t� barabarta n� nj� an� dhe papun�sia, ndarja e ashp�r n� t� pasur dhe t� varf�r, e kan� d�mtuar shum� shoq�rin� civile. Ajo tregoi dob�sin� m� t� madhe t� saj n� trazirat e marsit 2004. U desht� t� dal� nj� ish-aktivist i shoq�ris� civile t� viteve �90, Bajram Rexhepi p�r t� ndaluar at� trend suicidal. Fakti se Rexhepi at� koh� ishte kryeminist�r, nuk �sht� vendimtar. Vendimtar �sht� personaliteti i Bajram Rexhepit si hero civil.

Shoq�ria civile n� Kosov� �sht� vendosur dhe e ka vendosur vetveten n� pozit� t� v�shtir�. Ajo ka p�r t� q�ndruar pandan edhe institucioneve t� Kosov�s edhe UNMIK-ut e institucioneve t� tjera t� huaja nga t� cilat merr fonde. Shoq�ria civile nuk mund t� p�rmbush detyr�n e saj e t� qenit e lir� n� misionin e saj jo vet�m p�r shkak t� imunitetit juridik t� UNMIK-ut dhe KFOR-it.

Fakti m� dometh�n�s kur z�ri i shoq�ris� civile u injorua t�r�sisht �sht� k�rkesa e disa OJQ-ve p�r t� organizuar zgjedhje me lista t� hapura, dmth p�r t� mos u p�rjashtuar nga vendimmarrja. UNMIK-u kund�rshtoi menj�her� duke th�n� se preferon zgjedhje me lista t� mbyllura, t� cilat edhe e soll�n Kosov�n deri k�tu ku gjendet sot, n� pezulli t� padurueshme e t� paq�ndrueshme ekonomike e politike.
Vet�m p�rcaktimi i statusit politik t� Kosov�s mund t� b�j� nj� cytje drejt kthjelljes s� shoq�ris� civile n� Kosov�. Ky do t� duhej t� jet� nj� fillim i ri me njer�z me ide, t� pa parti dhe me sjellje qytetare, p�r nj� societas civilis. Nga kjo pik� fillon profilizimi i organizatave, dhe at�her� detajet dhe potenciali real njer�zor do t� �ojn� pesh�.