Rinia n� Kosov� dhe perspektiva e saj

06 Maj 2008

�Rinia �sht� ardhm�ria e Kosov�s� - kjo �sht� nj� fjal�, te cil�n shpesh e d�gjojm� n� Kosov� nga shumica qytetareve, por n� t� shumt�n e rasteve edhe nga ana e politikaneve dhe zyrtareve te ndrysh�m qeveritar. N� p�rgjith�si rinia sot ne Kosov� nuk �sht� konsideruar partner serioz n� zgjidhjen e problemeve sociale, ekonomike dhe politike, por me shum� �sht� par� nga institucionet si pjes� e problemit t� p�rgjithsh�m.

N� realitetin e ri shoq�ror n� bot� t� rinjt� paraqesin komponent shum� t� r�nd�sishme n� zhvillimin e shoq�ris� dhe forc� shtyt�se n� zhvillimin e reformave politike, ekonomike dhe sociale n� shoq�ri, duke mund�suar krijimin e nj� ambienti emancipues dhe instalimin e vlerave t� mir�fillta demokratike.

N� shoq�rin� ton� mbi gjysma e popullsis� i takojn� mosh�s se re, q� paraqet nj� p�rpar�si t� madhe n� raport me vende tjera t� rajonit, mir�po p�r dallim nga k�to vende t� rinjt� n� Kosov� n� p�rgjith�si jan� t� margjinalizuar, po ashtu investimi nga ana e institucioneve tona n� ngritje t� kapaciteteve organizative t� t� rinjve si dhe arsimim kualitativ ka munguar n� nj� mas� t� madhe.

P�rfaq�simi i t� rinjve n� procesin e vendimmarrjes ka qen� simbolik. Mendimi tyre nuk �sht� d�gjuar dhe k�shillat q� kan� dh�n� nuk jan� marr� parasysh drejt zbatimit te tyre ne praktik�. Gjith� kjo ka b�r� q� t� rinjt� te mos ken� vet�besim n� krijimin e ndryshimeve, t� cilat ata d�shirojn� t�i shohin n� shoq�rin� ton�. Institucionet e Kosov�s duhet t� p�rballen m� sfid�n e krijimit t� nj� shoq�rie t� informuar, ku t� rinjt� duhet ta luajn� rolin kryesor n� t� gjitha segmentet m� vitale t� shtetit dhe shoq�ris� ton�.

Nj� nd�r problemet m� t� m�dha m� t� cilat ballafaqohen t� rinjt� sot n� Kosov� jan�: papun�sia, arsimimi, pjes�marrja aktive n� proceset e vendimmarrjes.
Pun�simi mbetet problemi m� i madh shoq�ror sot n� Kosov�. T� rinjt� duke qen� n� shumic� jan� m� t� prekurit n� k�t� proces. Rritja e shkall�s s� papun�sis� n� Kosov� ndodh p�r shkak t� problemeve t� trash�guara nga e kaluara si luft�rat n� ish-Jugosllavi, krijimi i masave te dhunshme pas viteve t� 90 �ta si dhe nga kriza ekonomike e shkaktuar gjat� periudh�s s� pas luft�s dhe p�rballja m� procesin shtet-formues dhe tranzicionin e brisht�.

Problemi i papun�sis� b�n� q� n� aspektin afatgjat� t� rinjt� t� mos ken� mund�sin� e marrjes s� rolit m� aktiv n� ndryshimet pozitive shoq�rore. Ndryshimet n� teknologjin� bashk�kohore k�rkojn� nj� treg t� pun�s m� t� p�rshtatsh�m dhe m� t� kualifikuar. Gj�ja q� m� s� shumti q� m� brengos �sht� numri i madh i t� papun�ve t� pakualifikuar, n� koh�n q� t� rinjt� si potencial i marrjes s� p�rgjegj�sive nuk e kan� shkollimin kualitativ si dhe konkurrenc�n jolojale n� treg t� pun�s.

Mosekzistimi i nj� strategjie adekuate n� nivelin mikro dhe makroekonomik t� zhvillimit t� ekonomis� s� tregut, po krijon probleme afatgjata n� balancimin mes ofert�s dhe k�rkes�s n� tregun e pun�s.
Mungesa e subvencioneve dhe politikat e disfavorshme ndaj kompanive vendore, kan� b�r� vendin ton� vasal t� importit nga shtet e rajonit dhe kan� krijuar kushte t� v�shtira sociale, t� cilat v�shtir� q� mund t� ndryshohen p�r nj� periudh� t� shkurt�r kohore.

Problem tjet�r m� t� cilin t� rinjt� ballafaqohen �sht� edhe ndihma financiare p�r iniciativat e nd�rmarr�sis�. Mungesa e p�rvoj�s n� pun� b�n� q� t� rinjt� t� mos e gjejn� shpesh veten n� tregun e pun�s, ngaq� pun�dh�n�sit jan� t� interesuar q� t� pun�sojn� njer�z m� eksperience. Problem q� vlen t� theksohet �sht� mungesa e bashk�punimit n� mes t� partner�ve relevant, qeveris� dhe institucioneve t� biznesit. Bashk�punimi gjithashtu mungon edhe nd�rmjet sistemit arsimor ,institucioneve t� mir�qenies sociale dhe tregut t� pun�s n� p�rcaktimin e drejtimit q� student�t dhe nx�n�sit zgjedhin n� momentin kur p�rfundojn� shkollimin.

Investimi n� arsim �sht� i r�nd�sis� s� ve�ant� p�r t� ardhmen e Kosov�s. Investimi n� arsim gjeneron t� ardhura m� t� m�dha n� aspektin individual p�rderisa n� aspektin e p�rgjithsh�m shoq�ror zhvillimi shoq�ror, ekonomik dhe politik ndodh me rit�m m� t� p�rshpejtuar. Burimet njer�zore (rinia) duhet t� konvertohet n� kapital njer�zor q� do t� thot� burime njer�zore me kualifikime superiore akademike.

Sistemi i arsimit n� Kosov� ofron shum� informacion por shum� pak n� zhvillimin e metodave mbi hulumtime, analiza dhe mendimin kritik. Arsimtar�t dhe profesor�t zakonisht p�rdorin qasjen e sanksionimit se sa n� motivimin e studenteve. Metodologjia e p�rdorur n� shkolla t� mesme dhe universitet �sht� kryesisht e tejkaluar p�rderisa mjetet teknike jan� zakonisht joadekuate. T� gjitha k�to probleme reflektohen n� cil�sin� e arsimit n� Kosov� e cila p�r momentin �sht� larg standardeve evropiane.

Reformimi i sistemit arsimor �sht� i stopuar p�rderisa student�t realisht nuk b�hen pjes� e ndryshimit t� sistemit arsimor, por luajn� nj� rol pasiv dhe shum� konformist.

Institucionet dhe qeveria e Kosov�s duhet t�i mund�sojn� rinis� pjes�marrje m� t� madhe ne procesin e vendimmarrjes, sepse bota demokratike dhe e zhvilluar sot funksionon mbi baz�n e konceptit te �nd�rvar�sis� dhe udh�heqjes pjes�marr�se.

Rinia n� Kosov� ka tri zgjidhje t� vazhdoj� t� jet� �pjes� e problemit�(duke bartur barr�n e papun�sis�, varf�ris� se skajshme, emigrimit, sistemit t� dob�t arsimor, korrupsionit, krimit t� organizuar etj), t� jet� �spektator� (duke luajtur rolin e shikuesit, pa pasur iniciativ� p�r t� b�r� ndryshime) ose t� jet� �pjes� e zgjidhjes s� problemit� duke u organizuar p�r t� ngritur z�rin p�r p�rmir�simin e pozit�s se saj� n� shoq�ri.