Rinia kosovare n� faz�n e tranzicionit kulturor dhe p�rpjekjet e saja p�r perspektiv� jetike

07 Gusht 2008

Proceset aktuale t� zhvillimit ekonomik, teknologjike dhe sociale, t� cil�t ndodhin n� Kosov�, sipas gjitha parametrave mat�s gjenden larg strukturave zhvillimore rajonale. N�n p�rmasat e zhvillimit t� k�till�, rezulton nj� munges� e perspektiv�s jetike p�r pjes�n m� t� �muar t� shoq�ris�. Fjala �sht� p�r rinin� kosovare, perspektiva zhvillimore e t� cil�s �sht� jasht�zakonisht e kufizuar. Rinia kosovare pret p�r nj� perspektiv� afatgjate, nd�rkaq d�gjojm� t� thuhet se popullsia kosovar �sht� me popullat�n m� t� re n� Evrop�, me nj� mosh� mesatare e cila q�ndron pran viteve 23. Problemet latente do t� marrin p�rmasa afatgjate, nga q� deri m� tani s\'ka nj� strategji veprimi p�r tejkalimin e gjendjes desolate me t� cil�n p�rballet rinia.

Me gjith� potencialin dhe opsionet e shumta q� ka mund�suar liria demokratike n� kultivimin e pluralitetit shoq�ror, kushtet p�r veprim demokratik jan� minimale, nga q� normat konform me mobilizimin, sensibilizimin dhe modifikimin e mir�fillt� t� q�llimeve t� p�rbashk�ta shoq�rore mungojn�. P�rkufizimi i strukturave vepruese vie edhe si shkas i gjendjes dezolate, ku institucionet shtet�rore dhe pushteti lokal nuk jan� n� gjendje t� l�vizin tymonin e orientimit t� rinis� n� integrimin evropian. Rinis� kosovare p�r momentin i mungon koncepti si dhe horizonti i ristrukturimit dhe ridefinimit t� identitetit dhe at� n� shum� sfera vepruese.

T� rinjt� jan� t� interesuar dhe angazhuar t� kontribuojn� n� shoq�ri sikur ata t� ken� nj� opsion me perspektiv� afatgjate. Pasiviteti qeveris�s deri m� tani nuk arriti q� potencialin kreativ p�r pun�, q� posedon rinia kosovare, t� arrij� ta shnd�rroj� n� veprimtari p�r projekte afatgjate. N� t� v�rtet rinia n� Kosov� do t� mund t\'i jepte form�n e duhur p�rb�rjes kulturore e sociale n� Kosov�, e cila le shum� tani p�r tani p�r t� d�shiruar.

Nd�r shkaqet kryesore t� munges�s s� perspektiv�s jetike tek t� rinjt� kosovar�, nd�r t� tjera mund� t� ve�ohen; mungesa e perspektiv�s ekonomike, pasiviteti politik dhe mungesa e integrimit dhe sensibilizimi organizativ, moral e social. Atribut n� k�t� kontrast social �sht� edhe mungesa e horizontit politik n� k�t� faz� ky�e, sikund�r edhe luft�rat n� mes� t� gjeneratave.

N� faza t� caktuara t� zhvillimit rinor�, ka tendenca t� ve�anta t� vlerave dhe normave zhvillimore, ku sjelljet e t� rinjve ndryshojn� nga normat e p�rgjithshme kulturore. T� rinjt� nuk e kan� model orientimin n� principet kulturore q� kan� trash�guar nga t� par�t, por m� tep�r ata kultivojn� nj� sjellje kulturore t� mosh�s s� nj�jt�, q� p�rkon me tendencat moderne t� shoq�rive bashk�kohore. Kjo tendenc� zhvillimore kuptohet e dobishme n� zhvillimin e procesit socializues individual. Dhe me k�t�, rinis� i mund�sohet nj� leht�sim nga t�rheqja e vlerave familjare, n� nj� klim� t� vlerave universale, ku i riu do t� veproj�.

Problematike n� k�t� faz� kalimtare �sht� ��shtja e munges�s s� nj� identiteti t� mir�fillt�, ku horizonti orientues ngulfatet nga subkulturat, klikat dhe ku strukturat kriminele dominojn� ��shtjen zhvillimore dhe shkat�rrimi p�rb�rjes shoq�rore �sht� n� nj� proces t� vazhduesh�m. N� munges� t� kuadrove avancuese dhe integruese sociabilizimi i rinis� kosovare po has� n� v�shtir�si dhe at� n� p�rmasa t� m�dha. Luft�rat n� mes� t� gjeneratave, procesi i transformimit ekonomik dhe social kan� ndikuar ngadal�simin e konkurrimit me shoq�rit� rajonale. Kjo ka ndikuar q� rinia kosovare, me norma dhe vlera t� inkorporuar nga klikat dhe subgrupet vepruese n� vend, v�shtir� q� mund� t� quhet pjes� e mozaikut evropian.

Zhvillimi i luft�rave ballkanike, n� t� cilat rinia shqiptare ishte viktima kryesore e gjenocideve t� radh�s, ka ndikuar gjithashtu n� ngadal�simin e zhvillimit n� substanc�n p�rformuese t� kultur�s shqiptare, prandaj dallojm� duksh�m nga kulturat rajonale. Nga institucionet vendore dhe ato nd�rkomb�tare rinia kosovare �sht� l�n� n� m�shir�n e fatit. Nga pamund�sia e udh�timit t� lir� n� Evrop�n e civilizuar dhe pamund�sia zhvillimore reciproke, po i imponon rinis� kosovare vlera t� ve�anta ku implementimi i tyre brenda normave evropiane, do t� ishte i pamundur.

Student�t shqiptar�, si mekanizmi kryesor� n� ndikimin e zhvillimit social-ekonomik, si dhe pun�tor�t e kan� t� pamundur q� t� tejkalojn� kufijt� nacional p�r kontakte multilaterale n� Evrop�n e bashkuar. Ky izolim ka ndikuar n� nj� diferenc� zhvillimore t� normave t� p�rbashk�ta, me q� rast rinis� kosovare i imponohet vetvetiu nj� diferenc� zhvillimore, gj� q� edhe mund� t� shihet si element ekstern i mozaikut Evrop�.

Pushteti lokal dhe ai shtet�ror, duke mos pasur edhe kompetenca t� plota, apo duke e p�rdor k�t� si argument t� paqart�, sikund�r edhe mungesa e kapacitetit politik, kan� ndikuar q� t� mos ket� nj� trajtim real p�r t� rinjt� kosovar, sidomos p�r zgjedhjen e problemeve me t� cilat ballafaqohen ata. Mungesa e subvencionimit t� shum� projekteve dhe stimulimi i dob�t i rinis� n� strukturat politike sikund�r edhe n� ato ekonomike e sociale, kan� ndikuar duksh�m n� bllokimin e realizimit t� opsioneve q� mund t\'i aplikonte rinia kosovare. Gjithsesi, si shkas i munges�s s� bashk�punimit reciprok t� institucioneve vendore dhe atyre nd�rkomb�tare, ka ndikua n� ngrirjen e procesit t� zhvillimit, ku mund�sit e pun�simit t� rregullt jan� minimale dhe koordinimi i pun�simit afatgjat� gjithashtu gjendet n� nj� kolaps t� p�rgjithsh�m. As ve�orit� e shumta t� pasurive natyrore, t� cilat Kosova i posedon (resurset q� posedon Kosova kapin vler�n e mbi 500- miliard� Dollar�ve), deri m� tani nuk kan� ndikuar n� mir�qenin e rinis�. Kjo gjendje zhvillimore, dezolate/jotransparente, ka shpjer tek problemet latente, t� cilat akumulohen dhe t� zb�rthehen n� drejtime t� palakueshme veprimesh, q� p�r pasoj� mund t� ken� konsekuenca negative.

N� kund�rmimin e gjendjes akute, rinia kosovare po zbaton kanalet kriminele, aty ku vepron, me t� cilat po ndikon duksh�m n� r�nien e moralit p�r bashk�punim me institucionet nd�rkomb�tare. Kjo dukuri n� k�t� faz� t� zhvillimit demokratik, pa perspektiv� n� horizont, n� aspektin social e at� politik, ka ndikuar duksh�m n� form�simin e subgrupeve, klik�ve dhe subkulturave t� ndryshme t� cilat ndikojn� negativisht n� polarizimin dhe heterogjenitetin e q�llimeve t� p�rbashk�ta sociale n� vend. Mungesa e kapaciteteve qeveritare p�r tu p�rballuar me problemet e rinis� kosovare dhe pamund�sia p�r t� arritur nj� perspektiv� afatgjate t� zgjidhjes s� problemeve nd�retnike e socio-ekonomike, tek t� rinjt� kosovar�, shihet si gjest regresiv dhe ka pasoja negative n� p�rpjekjet p�r zbatimin e projekteve t� p�rbashk�ta nd�retnike. Prandaj sot brenda shoq�ris� hasim aq shum� n� frustracionin e t� rinjve. Kjo kategori shoq�rore duke mbetur jasht� zhvillimeve t� r�nd�sishme shoq�rore, ekonomike dhe politike ndodhet para sfidave t� r�nda. K�ndej pari �sht� e leht� q� ajo t� b�het viktim� e krimit dhe dukurive deformuese, t� cilat jan� n� rritje n� Kosov�. Dukurit� e dezintegrimit kulturor, shkollimi i kufizuar i b�n� ata q� t� ndjehen inferior n� raport me t� nj�jtat grupe evropiane. Prandaj �sht� koha p�r nj� qasje aktive t� qeveris� dhe institucioneve t� Kosov�s ndaj rinis�, si pjesa me vitale e shoq�ris�. N�se nuk ruhet kjo pjes� vitale, at�her� e gjith� shoq�ria �sht� e atakuar.

Autori �sht� magjist�r i shkencave politike n� Universitetin e Frankfurtit t� Gjermanis�.