Mbi vdekjen e palavdishme t� shqiptarit

27 Prill 2004

Le t� kuptohemi drejt qysh n� fillim: fjala k�tu nuk �sht� p�r ndonj� vdekje t� turpshme, nga ato vdekje, p�r t� cilat t� vjetrit tan� thoshin se e nxjerrin n� harres� dhimbjen. Megjithat�, nj� sqarim i till� paraprakisht nuk e thjeshton v�rtet pun�n e arsyes time p�r t� rrokur sadopak zanafill�n e nj�r�s nga dramat shqiptare m� ngjeth�se n� k�t� kap�rcyell shekujsh...

...Cila �sht� drama?

Ka disa arketipe, por un� po ve�oj vet�m tri prej tyre, ato q� m� duken m� trondit�set, duke i paraqitur p�rmes shembujsh t� kronik�s s� zez�.

1.T� m�rkur�n e shkuar u njoftua n� media se p�rs�ri n� Elbasan, dy vajza t� reja, nj� shtat�mb�dhjet� vje�are nga Belshi dhe nj� studente n� Universitetin e k�tij qyteti, ishin rrekur t� vrisnin veten. Nj�ra prej tyre, studentja, kishte marr� krejt si n�p�r filma, nj� grusht t� madh me ila�e, kurse tjetra, ajo m� e reja, kishte g�lltitur nj� sasi bar miu. Vdekja �sht� gjithmon� e tmerrshme sidomos p�r at�, q� e p�son, edhe p�r ata, q� mbet�n pas, t� njohur a t� panjohur t� viktim�s. Ama vdekja me bar miu b�het lemeri fare p�r t� gjith�.

Dhe nuk �sht� e para vdekje e k�tij lloji n� vendlindjen e ballokumes. Le t� shpresojm� se �sht� e fundit! Para pak dit�sh, nj� e p�rditshme botoi nj� koment mbi nj� studim t� kryer nga dy mjek� t� nderuar t� k�tij qyteti, Nikollaq Thano dhe Behar Gjevori. Nuk �sht� nevoja t� ndalem edhe un� te puna e tyre, q� meriton gjith� respektin. Po shk�pus nga ai material vet�m faktin p�rmbledh�s e q� nuk m� shqitet nga mendja: gjat� tri vjet�ve, 2000, 2001, 2002 jan� regjistruar n� Elbasan 139 raste vet�helmimesh, rreth 80 p�rqind e t� cilave jan� ekzekutuar me herbicide q� gjenden me shumic� n� farmacit� bujq�sore apo veterinare. T� dh�nat e vitit 2003 nuk njihen, por, nisur nga kurba n� ngjitje e tri vjet�ve t� p�rmenduara, nisur edhe nga nj� v�zhgim i sip�rfaqsh�m i komunikatave t� policis� jav�t e fundit, ka vend t� mendohet se fatkeq�sia ka ardhur vet�m n� ngjitje.

Nj� tablo kaq makabre t� le pa goj�. Protagonist�t e k�saj drame nuk shfaqin cil�sit� e zakonshme t� njer�zve t� dob�t apo t� lodhur nga jeta deri n� padurim. Ata e urrejn� jet�n, kjo kuptohet leht�, por e urrejn� mir�filli edhe trupin e tyre skajm�risht derisa i p�rgatisin nj� fund aq torturues, barbarisht torturues. Nga mund t’u buroj� atyre nj� urrejtje kaq e thell� ndaj vetes, sa nuk le vend as p�r nj� fije m�shir�? Kjo q� shtroj un� �sht�, natyrisht, nj� pyetje prej shkrimtari, e cila nuk e ndihmon detyrimisht arsyetimin politik e as at� sociologjik lidhur me fenomenin. Njihet pafuqia e shkrimtar�ve p�r t’u dh�n� zgjidhje problemeve t� k�saj natyre. Por shkrimtar�t, madje edhe at�her� kur ata kan� pranuar t� marrin p�rgjegj�sira politike, e kan� si detyr� par�sore t� zbulojn� plag�t m� t� dhimbshme t� bashk�kohor�ve t� vet dhe t� th�rrasin p�r ndihm�.

2. Ja edhe shembulli i dyt�:
Diku n� rrethinat e Durr�sit, vitin e kaluar, nj� grua akuzon t� shoqin se ka kryer marr�dh�nie me dhun� me t� bij�n ende nx�n�se e shkoll�s tet�vje�are. Nj� burr�, pra, nj� shqiptar n� mosh� t� pjekur, p�rdhunon nj� vajz�, e cila jo vet�m �sht� e bija, por �sht� edhe e mitur. Rast laboratorik p�r t’i p�rmbledhur n� nj� t� gjitha t� k�qijat, apo si� thuhet n� gjuh�n moderne, t� gjitha perversitetet. Faqja e zez�!

Drejt�sia nis pun�n e vet. Burri arrestohet. Nd�rkoh�, si� e do profesioni, b�hen edhe analizat e viktim�s dhe del se vajza nuk ka p�suar kurr� ndonj� p�rdhunim as nga i ati e as nga ndonj� burr� tjet�r. Fiziologjikisht, vajza �sht� si� i takon t� jet� p�r mosh�n e vet. P�rsa i p�rket fatit t� t� mitur�s, nj� p�rg�nj�shtrim i till� i fakteve t� shpallura, natyrsh�m �sht� lumturues. Megjithat�, do t� thosha se �sht� von� p�r t� pritur leht�simin. E keqja �sht� b�r�.

Jemi p�rpara nj� gruaje, e cila sajon shpikjen m� t� p�rbindshme. P�r t� nd�shkuar dhe posht�ruar t� shoqin ajo sakrifikon pjell�n e vet, t� bij�n, nj� sakrific� kjo jo vet�m tmerr�sisht e dhimbshme, por edhe po aq e ul�t. Me veprimin e saj, ajo grua nuk le m� vend q� t� tjer�t t� mendojn� p�r hallin e saj. Sepse edhe ajo nj� hall e ka pasur doemos me t� shoqin. Madje nj� hall t� fort�. Ndryshe nuk ka si shpjegohet aq shum� urrejtje ndaj babait t� f�mij�s s� vet, p�r t� cilin mendja e saj ka p�rgatitur nj� nd�shkim t� r�nd� e t� shpejt�: edhe ta mbyllte n� hekura, edhe ta mbuloj� p�rgjithmon� me turp. Nj� hakmarrje patologjike!

Ama ka di�ka thelb�sore n� k�t� histori, q� e nxjerr at� nga suazat izoluese t� rastit patologjik. Dhe kjo �sht� p�rs�ri urrejtja, e cila te protagonistja n� fjal� mbyt t� gjitha ndjenjat e tjera njer�zore dhe p�r pasoj�, nga nj� njeri i till� nuk mund t� pres�sh m� asgj� t� natyrshme. Sepse edhe hakmarrja, sado q� me p�rmbajtje t� d�nueshme, qoft� nga pik�pamja fetare, qoft� nga pik�pamja juridike, e shprehur brenda disa caqeve, mbetet gjithsesi nj� shfaqje e parashikueshme brenda natyr�s njer�zore. Jasht� k�tyre caqeve hakmarrja e humbet edhe k�t� t� drejt� t� vog�l, e cila nuk �sht� kurrsesi p�rligje, �sht� thjesht nj� mund�si p�r ta klasifikuar brenda pap�rsosm�ris� s� njeriut. S�risht del pyetja se nga mund t� buroj� gjith� kjo urrejtje, �far� e ushqen?

3. N� rastin e tret� ve�ova dy shembuj, jo se nj�ri nuk do t� mjaftonte, por se m� duket sikur plot�sojn� nj�ri-tjetrin dhe krijojn� nj� tablo ku shum� e shum� t� tjer� mund ta gjejn� veten.

N� Libohov� nj� burr� n� lule t� mosh�s godet me s�pat� baxhanakun e vet. E till� si� u tregua n� shum� gazeta, historia �sht� fillim e mbarim absurde. Vras�si i mbetur n� tentativ�, si� do t� shprehej prokurori, kthehet von� n� mbr�mje n� sht�pi, ca thon� i dehur, ca thon� i pir�, dhe gjen dy bujt�s t� njohur: motr�n e gruas s� vet me t� shoqin, t� cil�t kishin ardhur p�r qejf. Me sa duket nuk i p�lqen prania e tyre dhe zem�rimin e shfryn burracak�risht mbi t� shoqen. Ngrihet dikur baxhanaku t’i ndaj�, si� do t’i takonte �do njeriu normal, d�shmitar i nj� skene t� till�, dhe i zoti i sht�pis� zbulon sakaq arsyen e v�rtet� t� t�rbimit t� vet. Ai rr�mben sopat�n dhe godet mikun. Do t� m� p�lqente t� thosha: as par�, as d�gjuar! Por nuk �sht� m� ashtu.

N� Librazhd, dy f�mij� pes� a gjasht� vje�ar�, fqinj e p�r m� tep�r kush�rinj t� par�, grinden si� jan� grindur e pajtuar n� jet� t� jet�ve dhe kudo n� bot� f�mij�t e k�saj moshe. T� nes�rmen n�na e nj�rit, grua e re, i merr hakun t� birit duke e vrar� tjetrin me gur� pas kok�s.

Gjith�ka �sht� kaq makabre n� k�to krime, kaq mesjetare, sa p�rpiqem ta p�rmbledh sa m� shum� p�rshkrimin e tyre, nd�rkoh� q� ndiej edhe nj� pafuqi gjuh�sore p�r t� shprehur turbullir�n time p�rpara fakteve. Po a mjafton turbullira q� m� pushton, p�r t� qen� sadopak i dobish�m n� k�to rrethana?

Nuk �sht� kryesore t� mbahet mend n�se nd�rruan apo nuk nd�rruan jet� viktimat. Do t� thosha se t� tri k�to arketipe t� dram�s s� sotme shqiptare p�rmbajn� n� vetvete vdekjen, madje nj� vdekje t� pangjashme me at� q� sjell s�mundja, pleq�ria apo edhe nj� aksident. �sht� vdekja e shpirtit dhe e mendjes s� individit, e q� �sht� vdekja padyshim m� trondit�se sepse asgj�son njeriun pa e mbyllur at� n� arkivol, pa e vajtuar me ligje e as pa i v�n� lule te koka, dhe si e till�, ajo vepron n� shoq�ri si nj� s�mundje ngjit�se n� saj� t� tharmit q� e ngjiz, e q� �sht� urrejtja, nj� urrejtje e verb�r dhe e shum�fisht�, e drejtuar po aq kund�r vetes sa edhe kund�r njeriut t� af�rm. A jan� k�to simptomat e nj� shkat�rrimi t� njeriut shqiptar t� kap�rcyellit t� shekullit? Shkrimtari n� k�t� rast nuk mund t� z�vend�soj� me pyetjet e veta as sociologun e as politikanin, aq m� pak psikologun, t� cil�t, p�r vet� natyr�n e profesionit t� tyre, kan� nj� veprim m� t� drejtp�rdrejt� mbi shoq�rin�. Por shkrimtari, duke shpallur bot�risht turbullir�n e vet p�rpara faktesh t� tilla, tregon s� paku se nuk ka tabu dhe p�rmbush k�shtu nje aspekt thelb�sor t� detyr�s s� vet.